Ekspresja plastyczna w kształceniu integracyjnym PDF Drukuj Email
Wpisany przez Anna Koźba   
niedziela, 19 września 2010 19:57

Ekspresja plastyczna w kształceniu integracyjnym

 

STRESZCZENIE

W procesie kształcenia istnieje wiele okazji do wyzwolenia w dzieciach różnych form ekspresji, zarówno werbalnej, jak i niewerbalnej. Wśród tych drugich znajduje się ekspresja plastyczna, uznawana za jedną z najpowszechniejszych form wyrazu w edukacji przedszkolnej, wczesnoszkolnej oraz kształcenia specjalnego. Wszelkie konkursy i wystawy stanowią doskonałą motywację do podejmowania przez dzieci kolejnych wyzwań a tym samym wpływają na wszechstronny rozwój dziecka zarówno w sferze poznawczej, jak i emocjonalnej oraz ekspresyjnej.

 

WPROWADZENIE

Ciekawość świata, chęć jego poznawania, jest naturalną siłą wyzwalającą aktywność u dzieci będących na różnych etapach rozwoju. Nauczanie to sztuka rozbudzania owej ciekawości. Istotne znaczenie ma czas, w którym zacznie się motywować dzieci do podejmowania nowych wyzwań, doceniać ich twórcze pomysły, zapewniać różnorodne formy pracy-zabawy umożliwiające realizację własnego „ja” we wszelkich formach ekspresji. Zapewnienie klimatu bezpieczeństwa pracy twórczej oraz wyzwolenie wewnętrznej motywacji dopinguje dzieci do podjęcia nowego zadania i zmierzenia się z nim na miarę własnych możliwości. Dla każdego dziecka, zarówno zdrowego, jak i upośledzonego umysłowo, ekspresja plastyczna jest źródłem radości i zabawy. Dzieci niepełnosprawne umysłowo mają taką samą potrzebę przeżyć estetycznych, jak dzieci zdrowe, natomiast różnego rodzaju ograniczenia natury fizycznej i psychicznej często stanowią przeszkodę na drodze do ich realizacji. Dziecięce prace często biorą udział w licznych konkursach i wystawach. Jedną z nich jest, zorganizowana już po raz trzeci, wystawa Telekomunikacja w oczach dziecka towarzysząca Konferencji Telekomunikacja w XXI wieku.

 

ZAJĘCIA PLASTYCZNE WSPOMAGAJĄCE PROCES EDUKACYJNO-WYCHOWAWCZY

Tworzenie - jest realizacją własnej doskonałości, poczucia, że jest się w stanie wszystkiego dokonać.

Czynne uprawianie plastyki przez dzieci zyskuje coraz więcej entuzjastów. Świadczą o tym liczne konkursy, wystawy itp. Spór, czy plastyka dziecięca jest sztuką, twórczością czy tylko spontaniczną działalnością, swoistym językiem – trudny jest do rozstrzygnięcia w sposób jednoznaczny.

Istnieje powszechne przekonanie, że kontakt słowny jest najskuteczniejszym narzędziem wpływającym na rozwój dzieci. Wychowanie plastyczne często jest traktowane marginalnie w całokształcie wychowania przedszkolnego i szkolnego. Zajęcia plastyczne uważa się za miłe, ale niezbyt ważne uzupełnienie tzw. poważnej edukacji. Jednakże to właśnie ekspresja plastyczna jest najpowszechniejszą z form wyrazu dziecięcych emocji – ważnym zjawiskiem w ich spontanicznej i ekspresyjnej działalności. Literatura, muzyka, a nawet działalność techniczna, nie pełni tak powszechnej formy wyrazu estetycznej, poznawczej i praktycznej, nie wpływa na emocje i uczucia jak plastyka. Wytwór plastyczny staje się komunikatem a proces twórczy jest ekspresją i transformacją doświadczanej rzeczywistości społecznej, przyrodniczo-urbanistycznej oraz technicznej. [1]

Wykorzystanie podczas zajęć własnej aktywności dziecka jest jednym z najlepszych sposobów na przybliżenie mu omawianych treści i umożliwienie wyrażania emocji z nimi związanych. Poprzez dziecięcą twórczość plastyczną można zapoznać się nie tylko z możliwościami wyobraźni dziecka, ale także z jego psychiką, przeżyciami i uczuciami wobec wyrażanej rysunkiem rzeczywistości bądź iluzji. Rysunek jest ogromnym źródłem wiedzy o psychice dziecka, jego przeżyciach i nastrojach [2] a także drogą pomagającą kształtować sposób widzenia otaczającego je świata. Dziecko tworzy, bowiem na podstawie tego, co wie o świcie i jak go przeżywa, a nie na podstawie tego, co aktualnie widzi. [1]

Stymulowanie rozwoju wyobraźni i pomysłowości poprzez aktywność poznawczą oraz własną twórczość plastyczną, powinno rozpoczynać się od najmłodszych lat i towarzyszyć dziecku w całym procesie edukacyjnym na szczeblu elementarnym oraz wspomagać utrwalanie wiadomości podczas całokształtu nauki dzieci niepełnosprawnych umysłowo.

Do głównych zadań stawianych edukacji plastycznej zalicza się, m.in.:

- zapoznanie z różnorodnymi technikami plastycznymi i różnymi formami wyrazu plastycznego,

- stymulowanie i pobudzanie umiejętności percepcji sztuki oraz odbioru wrażeń estetycznych,

- kształtowanie umiejętności wyrażania emocji poprzez własną twórczość plastyczną,

- doskonalenie sprawności manualnej związane z różnorodnością stosowania technik plastycznych i rozmaitością środków wyrazu,

- rozwijanie zainteresowań poznawczych,

- uaktywnianie procesów wyobraźni i twórczego myślenia.

Stymulacja polisensorycznego rozwoju dziecka wiąże się ściśle z tzw. zasadą kreatywności. Jest ona znacząca dla organizacji procesu edukacyjnego małych dzieci wynika, bowiem ze specyficznego rodzaju dziecięcej aktywności – tworzenia, kreowania przez dzieci swojego świata. W trakcie działania pozwalając dziecku na swobodę doboru i stosowania technik, metod oraz przyborów wyzwalamy swobodę twórczą. Przejawia się ona w ujęciu przez nie tematu, swobodnych skojarzeniach, własnych odczuciach, które prowadzą do budowania własnego obrazu świata i umiejscowienia w nim własnej osoby. W czasie trwania procesu, podczas wielorakich twórczych doświadczeń, dziecko poznaje obiektywne, istniejące poza jego dziecięcym światem, zależności, relacje, cechy i wartości. Każdy rysunek dziecka jest dziełem jego intuicji, odzwierciedla uczucia, zdolności intelektualne, poziom rozwoju fizycznego, świadomość precyzyjną, a także poziom rozwoju społecznego. Aktywność twórcza podyktowana jest potrzebą biologiczną, której zaspokojenie stanowi konieczność w optymalnym jego rozwoju. Tworzenie przynosi radość, poczucie ważności, siły sprawcze, przez co dziecko staje się zdolne do dalszego, nieskrępowanego rozwoju [3].

Twórczość spełnia ważną funkcję kształcąco-wychowawczą wzbogacając psychikę dziecka. Zamiary dzieci w chwili tworzenia ograniczają się do pokazania przedmiotów i postaci, a ich pomysły i kompozycje często zależą od wiedzy o omawianych rzeczach czy zjawiskach. Młody twórca cieszy się kolorami, kształtami, a tworzy dlatego, że szuka przyjemności, przygody bądź zainteresowania. Należy pamiętać, iż twórczość plastyczna dziecka będzie bogatsza wówczas, gdy zetknie się ono z różnymi przedmiotami, zjawiskami bezpośrednio. Dlatego istotne jest inicjowanie wielorakich sytuacji stwarzających możliwości wielozmysłowego poznania rzeczy oraz budowanie klimatu porozumienia i bezpieczeństwa sprzyjającego uzewnętrznianiu tego, co dziecko pragnie wyrazić. Przeżycia występujące w procesie tworzenia mogą stać się motywacją do dalszych wysiłków, dziecko tworząc odwołuje się do swoich spostrzeżeń, odważniej wyraża swoje sądy, uczy się niezależności myślenia. Ważne jest, by działalność plastyczna dziecka ściśle łączyła się z percepcją otaczającego świata. Procesy poznawcze i właściwości psychiczne dziecka rozwijają się najintensywniej, jeśli dziecko obcuje z różnorodnymi zjawiskami i doświadczeniami.

Ekspresja plastyczna to, bowiem nic innego, jak ilustracja obrazująca to, co najbardziej zaciekawiło, przyciągnęło uwagę, zastanowiło czy wzruszyło – wywołało największe emocje. W pracy plastycznej ujawnia się bowiem stosunek autora do przedstawianej rzeczywistości wyrażony kolorystyką, wielkością kształtów, wyrazistością kreski. [1]

Cechą ekspresji jest spontaniczność, czyli niczym nieskrępowana aktywność spowodowana wewnętrzną potrzebą działania. Dziecko odsłania niejako świat na nowo, dokonuje własnych odkryć, którym towarzyszą procesy myślowe, uruchamiana jest pamięć i wyobraźnia. Każdy akt twórczy jest dla dziecka bardzo cenny, ponieważ wzbogaca je o nowe indywidualne doświadczenie, wyraża jego osobowość, budzi wiarę we własne możliwości. [5,6] Przystępując do tworzenia dziecko odwołuje się do swoich doświadczeń poznawczych, stanów emocjonalnych z nimi związanych, które odnawiają się i potęgują w trakcie pracy twórczej. Owa aktywność twórcza jest naturalnym nośnikiem dziecięcej energii. Umiejętnie kierując nią i działaniami na niej opartymi można nie tylko uatrakcyjnić zajęcia, ale także łatwiej osiągnąć projektowane cele.

Kontakty ze sztuką umożliwiają rozładowanie napięć, niepokojów, kompleksów. Dzieci, w szczególności niepełnosprawne, nie zawsze mogą, chcą czy potrafią dzielić się bezpośrednio swoimi uczuciami. Wpływa to na kumulowanie się napięć emocjonalnych, które pozostają nierozładowane. Nawarstwianie się ich bardzo często powoduje powstanie reakcji nerwicowych. Ich niwelowanie stanowi poważne wyzwanie. Twórczość własna dziecka to doskonała forma samorealizacji. Aktywność plastyczna pomaga zwalczać osamotnienie. Przeżycia estetyczne mogą swym bogactwem i różnorodnością zastąpić niemożność zaspokojenia wielu potrzeb, mogą pomóc zapomnieć o codziennych troskach i problemach wynikających z niepełnosprawności, mogą przenieść dziecko w piękniejszy świat. P.E.Torrance [7] podkreśla, iż twórczość stanowi nie tylko nieodłączny składnik zdrowia psychicznego, ale również znacząco wpływa na rozwój społeczny oraz uzyskiwane wyniki w procesie kształcenia.

Dzieci niepełnosprawne najchętniej wypowiadają się przez rysunki, które są jedną z preferowanych przez nie rodzajów zabaw. O tym świadczy sposób, w jaki je wykonują: dla zabawy, z zaangażowaniem, ochotą, w miarę możliwości - twórczo. Znajduje w nich spełnienie utajonych życzeń, popędów, ogarnia na swój sposób rzeczywistość, uświadamia sobie tę rzeczywistość, tworząc ją jeszcze raz w swych rysunkach. Znajduje w nich zadowolenie, bo wyrażają to, co ono ma do powiedzenia – spełniają życzenia.

Rysowanie i malowanie jest dla wszystkich dzieci zabawą swoistego rodzaju. Dziecko jest w nim twórcą i widzem jednocześnie. Przeżywa, zanim narysuje, dąży do ujawnienia tego, co w nim żyje. Przeżywa podczas rysowania i po ukończeniu pracy – widząc gotowe dzieło. Staje się widzem, przeżywającym działanie barw i kształtów własnego wytworu.

 

mgr A.Koźba, mgr D.Markiewicz

materiał publikowany w materiałach V Międzynarodowej Konferencji Studentów i Młodych Pracowników Naukowych "Telekonunikacja w XXI wieku", Wólka Milanowska 2005

 

Literatura przedmiotu:

[1] S.Popek (red): Aktywność twórcza dzieci i młodzieży. Warszawa 1985.

[2] J.Dopke: Poznawanie osobowości wychowanków na podstawie twórczości plastycznej Szkoła Specjalna 3/1997.

[3] H.Bednarczyk, M.Królica, M.A.Maciąg: Program Edukacji Przedszkolnej - Świat Przedszkolaka. Warszawa 2001.

[4] S.Popek: Barwy i psychika: percepcja, ekspresja, projekcja. Lublin 1999.

[5] J.Zinker, Proces twórczy w terapii Gestalt. Warszawa 1977.

[6] Z.Baran: Terapeutyczna funkcja sztuki a osobowość dziecka. Wychowanie
w Przedszkolu 4/1996.

[7] D.Czelakowska: Twórczość a kształcenie języka dzieci w wieku wczesnoszkolnym. Kraków 1996.



mgr Anna Koźba, Przedszkole Samorządowe Nr 19 z Oddziałami Integracyjnymi w Kielcach

mgr Dorota Markiewicz, Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy nr 2 w Kielcach

Poprawiony: piątek, 31 sierpnia 2012 07:07